Yılmaz Güney

Yılmaz Güney — Tərcümeyi-hal

Yılmaz Güney (əsl adı Yılmaz Pütün; d. 1 aprel 1937, Yenice, Adana – ö. 9 sentyabr 1984, Paris) — aktyor, rejissor, ssenarist, prodüser, quraşdırıcı, yazıçı və şairdir. Mənbələr onun mənşəyini müxtəlif cür təsvir edir: türkcə Vikipediya onu kürd və zaza kökənli türk kinoçusu, ingilis və fars dilli mənbələr isə kürd rejissoru kimi anır. Filmlərini türkcə çəkdi; əsərlərini sol baxışla zəhmətkeşlərin vəziyyətinə və kürd xalqının, mədəniyyətinin və dilinin təsvirinə həsr etdi.

Ankara Universitetində başladığı hüquq təhsilini yarımçıq qoyaraq İstanbul Universitetində iqtisadiyyat oxudu. 1959-cu ildə aktyorluğa başladı. 1961-ci ildə, on doqquz yaşında ikən yazdığı bir hekayədə kommunizm təbliğatı apardığı iddiası ilə həbs olundu; türkdilli mənbələrə görə bir il yarım həbs və altı ay sürgün cəzası aldı. Ardından Yeşilçamın ən çox iş görən aktyorlarından birinə çevrildi və Çirkin Kral filmləri ilə eyniləşən bu ləqəblə anıldı.

1966-cı ildə At Avrat Silah ilə rejissorluğa keçdi; növbəti il ssenarisini yazıb özünün oynadığı Hudutların Kanunu önə çıxdı, 1968-ci ildə isə öz prodüser şirkətini qurdu. Türkdilli mənbələrə görə bu filmin çəkilişləri zamanı Şanlıurfada sərxoş halda avtomobil idarə edərkən bir uşağın ölümünə səbəb oldu. 1967-ci ildə aktrisa Nebahat Çehre ilə evləndi; türkdilli mənbələr nikahda zorakılıq hadisələrinin yaşandığını və cütlüyün 1968-ci ildə Güneyin avtomobilini Çehrenin üzərinə sürməsindən qısa müddət sonra boşandığını bildirir. İki il sonra Fatoş Güney ilə evləndi.

Macəra və aksiyon filmləri ilə başlayan Güney 1960-cı illərin sonundan etibarən ictimai və siyasi süjetlərə yönəldi. Bu istiqamətdəki ilk mühüm işi çəkdiyi Umut (1970) oldu; onu Ağıt, Baba, Arkadaş və Endişe izlədi. 1972-ci ildə Türkiyə Xalq Qurtuluş Partiyası-Cəbhəsinin döyüşçülərinə kömək etdiyi iddiası ilə həbs cəzasına məhkum edildi, 1974-cü il ümumi əfvi ilə azadlığa çıxdı.

Həmin il Endişe filminin çəkilişləri üçün olduğu Adanada hakim Sefa Mutlunun öldürülməsində ittiham olundu. Türkdilli mənbələr cinayəti birbaşa ona aid edir; ingiliscə Vikipediya onun ittihamı rədd etdiyini bildirir, yunanca mənbə isə ölümün bir dava-dalaşdan sonra baş verdiyini yazır. Cəza da fərqlənir: hökm türkcə və almanca mənbələrdə on doqquz il, yunanca mənbədə isə iyirmi dörddən on səkkizə endirilmiş kimi göstərilir. Həbsdə yazmağı davam etdirdi; ssenarisini yazdığı Sürü (1978) 1979-cu ildə Lokarnoda Qızıl Bəbiri qazandı, Düşman (1980) da bu dövrün işlərindəndir.

12 sentyabr 1980-ci il çevrilişindən sonra, 1981-ci ildə Isparta Yarımaçıq Cəzaçəkmə Müəssisəsindən icazə ilə çıxdıqda geri qayıtmayaraq ölkədən qaçdı və Fransada məskunlaşdı. Ssenarisini yazdığı, prodüserliyini və quraşdırmasını öz üzərinə götürdüyü, assistenti Şerif Görenin çəkdiyi Yol 1982-ci ildə Kann Film Festivalında Qızıl Palma Budağını qazandı; fransızdilli mənbələrə görə mükafat bölüşdürüldü. Fransada çəkdiyi Duvar (1983) son filmi oldu. 1983-cü ildə Türkiyə vətəndaşlığından çıxarıldı; həmin il kürd şairləri Cigerxwîn və Abdurrahman Şerefkendi ilə birlikdə Paris Kürd İnstitutunu qurdu. Orhan Kemal Roman Mükafatını və Altın Portakal mükafatlarını qazanan Güney 9 sentyabr 1984-cü ildə Parisdə mədə xərçəngindən, qırx yeddi yaşında öldü.